Vertu memm

Pistlar

Áhugaverður pistill um síldardósasafn í gróðrastöð

Birting:

þann

Henrik og sokka niðursuðudósin. Í bakgrunninum sjást skemmtilegar bjórdósir.

Henrik og sokka niðursuðudósin. Í bakgrunninum sjást skemmtilegar bjórdósir.

Henrik Hernevie síldarsögu varðvörslu áhugamaður er einstakur og ötull sögusafnari. Pistlahöfundurinn Jón Ólafur Björgvinsson á trolli.is fór í heimsókn til hans haustið 2018 og fékk að sjá hluta af síldardósasafninu hans, sem Henrik var með upp um alla veggi heima hjá sér í Lysekil.

Nú er hann komin með allt sitt safn í stóra skemmu sem tilheyrir gamalli og sögufrægri 11 hektara gróðrarstöð sem hann keypti í fyrra.

Þessi gróðrarstöð var á sínum tíma sú allra stærsta á norðurlöndum, með um og yfir 2400 tegundir af blómum, runnum, trjám og allskyns nytjajurtum.

Hún er staðsett í Immerstad 830, rétt fyrir utan Lysekil á vesturströnd Svíþjóðar, eiginlega á milli Brastad (Góðibær) og Sämstad (Slæmibær). Getur maður sagt óbeint, með orðaleikjabrandara þýðingu pistlahöfundar.

„Það var stórkostleg upplifun að keyra út í skóg og sjá allan gróðurinn sem nú vex villt og stjórnlaust í gömlu gróðrarstöðinni og óvænt upplifun að sjá síldarminjasafn á sama stað. En einhvern veginn á þetta með gróðurrækt og síld samt samleið í höndunum á Henrik sem er með eindæmum skemmtilegur og fróður sögumaður.“

Skrifar Jón Ólafur Björgvinsson í skemmtilegum pistli á trolli.is hér og birtir fjölmargar myndir frá ferðalaginu.

Mynd: Jón Ólafur Björgvinsson

Smári er matreiðslumaður að mennt, en hann hefur starfað við fagið til fjölda ára, bæði sem starfsmaður og rekstraraðili. Í dag starfar Smári hjá Tónaflóði heimasíðugerð. Hægt er að hafa samband við Smára á netfangið [email protected] Skoða allar greinar höfundar >>

Pistlar

Skemmtilegur pistill frá forseta KM

Birting:

þann

Þórir Erlingsson

Þórir Erlingsson

Klúbbur matreiðslumeistara gefur reglulega út fréttabréf sem ber heitið Kokkafréttir og er dreift til meðlima klúbbsins.  Þórir Erlingsson forseti Klúbbs matreiðslumeistara skrifar skemmtilegan pistil í fréttabréfinu, sem hægt er að lesa hér að neðan:

Kæru félagar

Nú þegar haustið er svo sannarlega gengið í garð, sláturtíðin á fullu og berjavertíðin búin þá má alveg fara að huga að þorranum þó jólin komi samt fyrst.  Þessi tími ársins þegar margir en samt ótrúlega fáir eru búnir að fylla frystikistur sínar af berjum og villtum sveppum og þá er komin tími til að taka slátur.  Þessi siður að taka slátur hefur í gegnum tíðina dregið saman vini og fjölskyldur þar sem heilum degi er varið í það að sauma keppi, skera mör og blanda svo saman við blóð og þykkja á viðeigandi hátt.

En tíðkast það víða að kaupa lambskrokka, hluta af nauti og jafnvel foldald til að fylla á frystikistuna fyrir veturinn jafnvel þó aðgangur að þessum gæðum sé orðin auðveldur allt árið um kring.  Minna fer þó fyrir því að fólk safni blóðbergi eða kúmeni úr íslenskri náttúru til að nýta sem krydd á þessi gæðahráefni sem frystikistan er fyllt með.

Haustið er eins og við vitum tími uppskeru þar sem við tökum upp og vinnum allt það hráefni sem landið hefur uppá að bjóða.  Í þessari vinnslu höfum við í gengum árin unnið eftir gömlum hefðum þar sem sláturtíðin er 10 vikur, allar kartöflur sem og rófur teknar uppá eins stuttum tíma og mögulegt er, allt aðferðir sem við þekkjum og vitum hver niðurstaðan er.  Eftir stendur samt alltaf sú spurning, getum við gert betur?

Þegar við spyrjum okkur hvort við getum gert betur þurfum við líka að reyna að átta okkur á því hvað við eigum við.  Eigum við, aukin gæði, minna kolefnisfótspor, lengra tímabil með ferskvöru eða eigum við eitthvað allt annað?  Eining er vert að velta fyrir sér hvað við eigum við með auknum gæðum, Þar sem má líta á gæði frá ýmsum sjónarhornum.

Umræða um gæði og framtíð Íslenskra matvæla fer fram víða bæði með og án matreiðslumanna, en ég vill hvetja ykkur matreiðslumenn til að taka þátt í þessari umræðu og jafnvel hefja hana þegar það á við.  Við matreiðslumenn eigum mikið undir því að hér á landi sé boðið uppá innlent hágæða hráefni sem við getum nýtt í okkar vinnu og boðið okkar gestum uppá matarupplifun sem ekki er völ á annar staðar.  Njótið haustsins kæru félagar.

Þórir Erlingsson

Forseti Klúbbs matreiðslumeistara

Fréttabréfið Kokkafréttir

Lesa meira

Pistlar

Fréttir úr Hótel- og matvælaskólanum – vöntun á nemendum í framreiðslu og matreiðslu

Birting:

þann

Hótel- og matvælaskólinn - Matsveinar og matartæknar - Baldur Sæmundsson

Baldur Sæmundsson

Nokkur samdráttur varð í matvælagreinum við upphaf Covid faraldursins vegna lokunnar landsins og fækkun ferðamanna. Það leiddi af sér að nokkuð var um uppsagnir á námssamningum hjá nemendum.

Viðbrögð skólans voru þau að taka á móti fleiri nemendum sem sóttu um skólanám á haustönn 2020 og vorönn 2021 þannig að segja má að nemendum hafi ekki verið vikið frá skólanámi á þessum tíma. Það heyrir reyndar til undantekninga ef vísa þarf nemenda, sem sótt hefur um skólavist í  iðnámi, frá námi í skólanum.

Eftir að höftum var aflétt og ferðamenn hófu að streyma til landsins aftur er komin upp ný staða. Mikil vöntun er á nemendum í framreiðslu og matreiðslu og hefur um langan tíma ekki verið meiri eftirspurn eftir nemendum í greinarnar. Er svo komið að margir veitingastaðir hafa sett sig í samband við áfangastjóra Hótel- og matvælaskólans og óskað eftir aðstoð við að útvega nemendur á samninga í greinunum. Þetta er nokkuð breytt staða og ástæða til að benda ungu fólki á möguleika þá sem þessi störf bjóða.

Ég las það í grein í blaði um daginn að „innviðir í iðn- og verknámi væru sprungnir“. Það er í sjálfu sér athyglisverð sýn á málin. Ég vil í því sambandi benda á að nám í matvælagreinum er iðnnám og á þetta ekki við um þær greinar og eins og fram hefur komið er vöntun á nemendum.

Að þessu sögðu þá vil ég sem áfangastjóri hótel- og matvælagreina hvetja þá sem áhuga hafa á að fara á námssamning í framreiðslu og/eða matreiðslu að hafa samband við mig á netfangið [email protected] eða í síma 5944000 og sjá hvort ég geti ekki aðstoðað við að útvega samninga í greinunum.

Baldur Sæmundsson
Áfangastjóri

Mynd: úr safni /  Ljósmynd tók Ólafur Sveinn Guðmundsson

Lesa meira

Pistlar

Hrísgrjón – þriðja mest ræktaða planta í heimi

Birting:

þann

Hrísgrjón – þriðja mest ræktaða planta í heimi

Um helmingur jarðarbúa borðar hrísgrjón á hverjum degi.

Um helmingur jarðarbúa borðar hrísgrjón á hverjum degi. Í Asíu eru hrísgrjón helsta uppspretta næringar yfir tveggja milljarða manna og ræktun þess eykst hratt í Afríku þar sem þau verða sífellt mikilvægari sem fæða.

Hrísgrjón hafa líklega fætt fleiri og í lengri tíma en nokkur önnur planta. Þau eru gríðarlega mikilvæg fæða enn í dag því meira en einn fimmti allra hitaeininga sem jarðarbúar neyta koma úr hrísgrjónum. Þau eru ræktuð á um 10% af öllu ræktanlegu landi í heiminum.

Fornleifarannsóknir í Kína sýna að ræktun hrísgrjóna nær að minnsta kosti tíu þúsund ár aftur í tímann, aðrir segja ræktunina vera allt að fimmtán þúsund ára gamla. Rannsóknir á erfðum hrísgrjóna benda til að ræktun þeirra sé upprunninn og hafi breiðst út frá bökkum Yangze-árinnar sem er lengsta á í Asíu og sú þriðja lengsta í heimi.

Talið er að hrísgrjón hafi borist til Grikklands með hersveitum Alexanders mikla þrjú hundruð árum fyrir Kristsburð og á 14. öld er farið að rækta þau á Ítalíu og Spáni. Til Ameríku berast þau með þrælum frá Afríku. Strandlengja sem liggur frá Senegal til Sierra Leone kallast Hrísgrjónaströndin og var þekkt fyrir þrælaverslun og hrísgrjónarækt á sínum tíma.

Hrísgrjón – þriðja mest ræktaða planta í heimi

Fjölær grastegund

Hrísgrjón, Oryza sp., eru fjölærar grastegundir sem dafna í margs konar jarðvegi, hvort sem hann er þurr eða blautur, súr eða basískur.

Einkímblöðungar sem geta náð 1,8 metra hæð. Í ræktun er plöntunni sáð á hverju ári. Blöðin eru löng, 50 til 100 sentímetrar, og mjó, 2 til 2,5 sentímetrar, blómin vindfrjógandi og fræin æt. Fræin vaxa á öxum og misjafnt er eftir afbrigðum hversu mörg grjón hver planta gefur þar sem öxin eru mismörg eftir afbrigðum. Þegar best lætur getur ein planta þroskað allt að 2000 grjón.

Aðlögunarhæfni plöntunnar ræðst að hluta til af því hversu vel þróað loftæðakerfi hennar er og því getur hún hæglega flutt súrefni frá blöðum til róta jafnvel þótt plantan standi hálf á kafi í vatni. Ættkvíslin Oryza skiptist í 23 tegundir og eru O. sativa og O. glaberrima mest ræktaðar, sú fyrrnefnda í Asíu en sú síðarnefnda í Vestur-Afríku. Í Asíu hefur O. sativa þróast í hundruð ef ekki þúsundir undir- og deilitegunda en algengastar eru indica, japonica og javanica sem eru nefndar eftir upprunalegum vaxtarstað.

O. sativa þrífst betur þar sem úrkoma er meiri og plantan oftast ræktuð á flæðiökrum sem hafa verið hólfaðir niður og eru undir 5 til 10 sentímetrum af vatni vegna stíflugerðar. Áætluð vatnsnotkun O. sativa til framleiðslu á einu kílói af hrísgrjónum eru 2000 lítrar.

O. glaberrima þolir meiri þurrk og hefur ræktun hennar sótt verulega á víða í Afríku undanfarin ár.

Líkt og í annarri einræktun herja margs konar sjúkdómar og skordýr á plönturnar auk þess sem sveppasýking á fótum er algeng hjá þeim sem vinna á ökrunum og standa í vatni allan daginn. Fyrr á tímum voru hrísgrjónaakrar eldisstöðvar fyrir moskítóflugur og malaríu sem breiddist út með henni.

Fiskeldi á flæðiökrunum er sums staðar hliðarbúskapur með hrísgrjónaræktinni.

Hrísgrjón – þriðja mest ræktaða planta í heimi - Hrísgrjónaakur

500 milljón tonn

Hrísgrjón eru þriðja mest ræktaða planta í heimi á eftir hveiti og maís og nam heimsframleiðsla á þeim árið 2013 tæpum 500 milljón tonnum og þar af rækta Kínverjar rúmlega 200 þúsund tonn. Meðalframleiðsla á hektara er rúm 4,5 tonn en í Ástralíu þar sem hún er mest er uppskeran yfir 10 tonn á hektara.

Til samanburðar er þorskkvóti Íslendinga fyrir fiskveiðiárið 2014 til 2015 218 þúsund tonn.

Af öðrum löndum sem framleiða mikið af hrísgrjónum má nefna Indland, Indónesíu, Víetnam, Taíland, Brasilíu og Japan. Langstærstur hluti hrísgrjónaframleiðslu þessara ríkja er ræktaður af smábændum og fer til manneldis innanlands. Þar sem mest er neytt af hrísgrjónum er hún um 500 grömm á dag en meðalneysla Evrópubúa er um þrjú kíló á ári.

Taíland er stærsti útflytjandi hrísgrjóna í heiminum og flytur út um átta milljón tonn á ári, Víetnam er í öðru sæti með tæp fjögur þúsund tonn og Bandaríkin í því þriðja og flytur út tæp þrjú milljón tonn á ári.

Japanir framleiddu svo mikið af hrísgrjónum á tímabili að það hlóðst upp hjá þeim hrísgrjónafjall ekki ósvipað kjötfjalli Íslendinga á níunda áratugnum.

Land sem notað er í heiminum undir hrísgrjónarækt er áætlað um 160 milljón hektarar, sem gerir Ísland að hálfgerðu hrísgrjóni í samanburði, en flatarmál Íslands er um 10.400 hektarar.

Landbrot, rotnun jurtaleifa og losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið vegna hrísgrjónaræktunar er svo mikil að hún er talin ein af ástæðum hlýnunar jarðar.

Hrísgrjón – þriðja mest ræktaða planta í heimi - Hrísgrjónaakur

Hrísgrjónarækt er víðast hvar tímafrek og krefst mikils mannskapar.

Tímafrek ræktun

Hrísgrjónarækt er víðast hvar tímafrek og krefst mikils mannskapar. Þar sem hrísgrjón eru ræktuð í vatni er plöntunum plantað og þær uppskornar með höndum. Plægja þarf akrana, halda við áveitum, forrækta plöntur af fræi til útplöntunar, sem tekur 25 til 50 daga, og sinna þeim yfir vaxtartímann.

Vinnan við ræktunina er því yfirleitt á félagslegum grunni þar sem allir íbúar samfélagsins vinna saman og deila uppskerunni. Algengur vaxtartími er 90 til 180 dagar og því hægt að fá tvær uppskerur á ári þar sem veðurfar er hagstætt.

Þrátt fyrir að hrísgrjónarækt sé langmest í Asíu er einnig talsvert um hana í nokkrum löndum Afríku, Mið-Austurlöndum og Suður-Ameríku.

Brún hollari en hvít

Grjón mismunandi afbrigða eru misstór og mismunandi á litinn. Algengast er að skipta hrísgrjónum eftir stærð; löng, miðlungs og stutt. Löng hrísgrjón halda lögun sinni betur en önnur við suðu en miðlungs klessast meira. Miðlungsstór hrísgrjón henta vel í risotto en stutt í hrísgrjónagraut.

Munurinn á brúnum eða rauðum og hvítum hrísgrjónum fest í því að þau síðarnefndu eru meira unnin og ekki er búið að taka hismið af þeim brúnu. Rannsóknir benda til að brún hrísgrjón séu hollari en hvít og innihaldi meira af vítamínum, trefjum og steinefnum en hvít.

Einn af kostunum við hrísgrjón sem matar er að þau geymast vel sé þeim haldið þurrum. Hrísgrjón sem mulin eru í hveiti gera brauð stökkt við bakstur.

Keisarinn sem borðaði svínafóður

Gömul kínversk saga segir frá keisara sem ekki vildi borða annað en hvít hrísgrjón og lét hann gefa svínunum hismið. Eftir nokkra mánuði var keisarinn aðframkominn af næringarleysi en svínin stálhraust og pattaraleg. Kokkur keisarans ráðlagið honum að borða hýðishrísgrjón til að ná heilsu. Eftir það var hann þekktur sem keisarinn sem borðaði svínafóður.

Krankleiki keisarans gæti hæglega hafa stafað af næringarefnaskorti, aðallega skorti á B1 vítamíni, og kallast beriberi og lýsir sér í máttleysi. Talsvert fór að bera á þessum sjúkdómi eftir að Asíubúar drógu saman neyslu á brúnum hrísgrjónum seint á nítjándu öld.

Í Asíu eru hrísgrjón tákn um frjósemi og velgengni og endurspeglast sú trú á Vesturlöndum í þeim sið að henda hrísgrjónum yfir brúðhjón.

Hrísgrjón – þriðja mest ræktaða planta í heimi

Dæmi um vín og bjór sem búið er til úr hrísgrjónum eru sake og bandarískur Budweiser.

Meira en matur

Auk þess að vera dagleg fæða hundruð milljóna manna um allan heim eru hrísgrjón og hálmur af honum meðal annars notuð til að vefa kaðla, í fatnað og pappír, snyrtivörur, tannkrem og til vín- og bjórgerðar. Dæmi um vín og bjór sem búið er til úr hrísgrjónum eru sake og bandarískur Budweiser.

Villihrísgrjón

Hrísgrjón eins og við þekkjum þau hafa verið í ræktun í mörg þúsund ár og því má ekki rugla þeim saman við það sem eru kölluð villihrísgrjón og er planta sem er skyldari höfrum en hrísgrjónum. Hafrarnir sem kallaðir eru villihrísgrjón eru af grastegund sem er upprunnar í Norður-Ameríku og kallast Zizania aquatica. Líkt og O. sativa líður þeirri plöntu best í grunnu vatni.

Indíánar í Miðvesturríkjum Bandaríkjanna þekktu plöntuna vel og nýttu hana sér til matar. Í dag er hún ræktuð í suðurríkjum Bandaríkjanna á svipaðan hátt og hrísgrjón og hafrarnir seldir sem villihrísgrjón og heilsuvara.

Myndir: úr safni

Lesa meira

Podcast / Hlaðvarp

Ekki missa af neinu

Fréttabréf

Veldu eitt eða allt af eftirtöldu:

Mest lesið